İş Kanunu’na Göre Toplu İşçi Çıkarma Nedir ? Toplu İşten Çıkarmada Dikkat Edilecek Hususlar Nelerdir?
Toplu işçi çıkarma, 4857 Sayılı İş Kanununun 29. maddesinde düzenlenen bir husustur.
“Madde 29 - İşveren; ekonomik, teknolojik, yapısal ve benzeri işletme, işyeri veya işin gerekleri sonucu toplu işçi çıkarmak istediğinde, bunu en az otuz gün önceden bir yazı ile, işyeri sendika temsilcilerine, ilgili bölge müdürlüğüne ve Türkiye İş Kurumuna bildirir.”
İşverenler genellikle ekonomik krizin etkisiyle durgunluk gösterilen dönemlerde işçilik maliyetlerini en aza indirgemek amacıyla kanunda belirtilen bu yola başvurmaktadırlar.
İş Kanunu Kapsamında Toplu İşçi Tanımı ve Çalışan Sayısının Tespiti
İş Kanunu’nda işyerinde işçi çıkarılmasının “toplu işten çıkarılma” olarak değerlendirilebilmesi için işverenin “…ekonomik, teknolojik, yapısal ve benzeri işletme, işyeri veya işin gerekleri sonucu toplu işten çıkarmayı…” istemesi gerektiği belirtilmiştir. Yine madde metninde toplu işten çıkarma tanımın yapılabilmesi için işçi sayısı koşulunu ortaya koymuştur.
Bu kapsamda;
- 20 ile 100 arasında işçi çalıştırılan işyerlerinde, en az 10 işçinin,
- 101 ile 300 arasında işçi çalıştırılan işyerlerinde, en az % 10 oranında işçinin,
- 301 ve daha fazla işçi çalıştırılan işyerlerinde ise en az 30 işçinin
İşine 17. madde uyarınca ve bir aylık süre içinde aynı tarihte veya farklı tarihlerde son verilmesi toplu işçi çıkarma sayılır.
Bununla birlikte söz konusu işçi çıkarımlarının aynı tarihte veya toplam bir aylık süre içerisinde olmak kaydıyla farklı tarihlerde yapılması durumunda toplu işten çıkarmadan bahsedilebilecektir. Bu kapsamda işveren işçiyi işten çıkarmayı planladığı tarihi dikkate almalı ve bir ay içerisinde aynı veya farklı tarihlerde iş akdini sonlandırabileceği çalışan olup olmadığının tespitini yapmalıdır. Böylelikle toplu işten çıkarma hükümlerinin uygulanıp uygulanamayacağını dair işçi sayısını bu tespit üzerinden yani toplam sayı üzerinden yapabilecektir.
Burada önemle belirtmek gerekir ki yukarıda belirtilen çalışan işçi sayısının tespitinde, mevsim ve kampanya işlerinde çalışan işçilerin işten çıkarılmalarının söz konusu olması halinde bu işten çıkarmalar işin niteliğine bağlı olarak yapılıyorsa toplu işçi çıkarma hükümleri uygulanmayacaktır. Bu husus İş Kanunu’nun 29. maddesinin 7. bendinde açıkça belirtilmekle birlikte söz konusu işten çıkarmaların toplu işten çıkarma hükmünde belirtilen hesaplamaya katılmayacağına değinilmiştir.
Toplu İşten Çıkarmada İzlenmesi Gereken Prosedür
İşveren toplu işten çıkarma yapmayı düşünüyorsa bireysel iş akdi feshinde aranan şartlara ek olarak bir takım yükümlülükleri yerine getirmesi gerekmektedir. İşveren, ekonomik, teknolojik, yapısal ve benzeri işletme, işyeri veya işin gerekleri sonucu toplu işçi çıkarmak istediğinde bunu devamda yer alan şartları dikkate alarak yapması gerekmektedir.
- Toplu işçi çıkarmayı düşünen işveren en az 30 (otuz) gün önceden bir yazı ile işyeri sendika temsilcilerine, Çalışma Aile ve Sosyal Politikalar Bakanlığının ilgili Bölge Müdürlüğüne, bağlı bulundukları Türkiye İş Kurumuna bildirmelidir. Bu bildirim ile birlikte işveren, işçinin çıkarılmasının sebeplerini, bundan etkilenecek işçi sayısı ve grupları ile işe son verme işlemlerinin hangi zaman diliminde gerçekleşeceğine ilişkin bilgileri sunmak zorundadır.
- Söz konusu iş yerinde sendika var ise öncelikle sendika temsilcileri ile görüşme yapılması, bilgilerin sunulması ve danışma toplantısı yapılması ile birlikte bu toplantıların gerçekleştirildiğine ilişkin belgelerin düzenlenmesi gerekecektir. Bu zorunluluk İş Kanunu’nun 29. maddesinin 4. bendinden gelmektedir. Bu görüşmelerin içeriğinin toplu işçi çıkarmanın önlenmesine ya da çıkartılması düşünülen işçi sayısının azaltılmasına, çıkarmanın çalışanlar açısından olumsuz etkilerinin en aza nasıl indirileceğine ilişkin olması gerekmektedir.
- Söz konusu bildirim ve görüşmelerden sonra yapılacak işçinin fesih bildirimleri, işverence toplu işçi çıkarma talebinin Bölge Müdürlüklerine bildirilmesinden 30 gün sonra hüküm doğurmaktadır. Burada işveren yukarıda belirtmiş olduğumuz kişi ve kurumlara bildirim yaparken aynı zamanda İş Kanunu’nun 17. maddesi uyarınca iş akdi feshedilecek her bir işçi içinde ayrıca fesih bildiriminde bulunmak zorundadır. Söz konusu 30 günlük süreden sonra işçilere yapılan fesih bildirimleri geçerli hale gelmektedir. 30 günlük sürenin bitimiyle birlikte işveren isterse işçiye verilen ihbar süresinin dolmasını bekleyebilir, isterse de işçinin ihbar tazminatını ödeyerek işçinin iş sözleşmesini derhal feshedebilir.
- İş Kanunu uyarınca işyerinin bütünüyle kapatılması ve kesin olarak faaliyete son verilmesi halinde, işveren en az 30 gün önceden Çalışma ve Sosyal Güvenlik Bakanlığı’nın ilgili Bölge Müdürlüğüne ve Türkiye İş Kurumuna bildirmek ve işyerinde ilan etmekle yükümlüdür. Toplu işçi çıkarma hemen hüküm doğurmamakta olup işverenin toplu işçi çıkarma bildirimini ilgili Çalışma ve İş Kurumu İl Müdürlüğü’ne bildirmesinden otuz gün sonra hüküm doğurmaktadır.
- İş Kanunu Madde 29 uyarınca, işverenin bu şekilde toplu işçi çıkarılmasının kesinleşmesinden itibaren 6 ay içinde aynı nitelikteki iş için yeniden işçi alması durumunda öncelikle işten çıkardığı işçilerden nitelikleri uygun olanları çağırmasını öngörmüştür.
- Mevsim ve kampanya işlerinde çalışan işçilerin işten çıkarılmaları hakkında, işten çıkarma bu işlerin niteliğine bağlı olarak yapılıyorsa, toplu işçi çıkarmaya ilişkin hükümler uygulanmaz.
- İşveren toplu işçi çıkarılmasına ilişkin hükümleri 18, 19, 20 ve 21. madde hükümlerinin (geçerli fesih halleri) uygulanmasını engellemek amacıyla kullanamaz; aksi halde işçi bu maddelere göre dava açabilir.
- Yargıtay’ın yerleşik içtihatlarına göre toplu işçi çıkarma halinde de fesih bildiriminin her bir işçiye özgü ve yazılı olması zorunludur. Aksi halde fesih geçersiz ve usulsüz olacaktır.
Yükümlülüklerin Yerine Getirilmemesi Halinde Cezalar
İşverence yukarıda bahsedilen yükümlülüklere uyulmadığı takdirde İş Kanunu’nun 100. Maddesi uyarınca İş Kanunun 29. Maddesine aykırı olarak işten çıkarma yapılması halinde işten çıkarılan her bir işçi için idari para cezası ödenmesi öngörülmüştür.
T.C Aile, Çalışma ve Sosyal Hizmetler Bakanlığı tarafından yayımlanan söz konusu idari para cezasına ilişkin tabloya göre 2024 yılı itibari ile toplu işten çıkarma hükümlerine aykırı davranarak işçi çıkaran işverene, işten çıkarılan her bir işçi için 5.506,00 TL idari para cezası öngörülmüştür.
Sonuç olarak; işverenler toplu işten çıkarma yapmayı düşünmekte iseler de yukarıda belirtilen tüm şartları yerine getirerek bu hususu gerçekleştirmeleri gerekecektir. Ekonomik sıkıntıların olduğu zor zamanlarda işveren ve işçilere ilişkin belirli kolaylıklar sağlanmış olsa da toplu işten çıkarma şartları ile ilgili bir kolaylık söz konusu değildir.
Bu sebeple toplu işten çıkarma yapılacaksa belirtilen hususların dikkatli bir şekilde incelenmesi ve buna göre hareket edilmesini tavsiye ederiz.
Kaynak
4857 Sayılı İş Kanunu